Büyük Korubeni (Phengaris arion (Linnaeus, 1758))

Sınıflandırma
İngilizce İsimlendirme: 
Arion Blue | Large Arion Blue
Üst Familya: 
Kabile: 
Alt Kabile: 
Cins: 
Kelebek Sinonimleri: 
Açıklama / Genel Bilgiler

Dünya genelinde nesli hızla tükenmekte olan bir türdür. Yasal olarak koruma altındadır. Bir çok ülkede yaşadığı alanlar koruma altına alınmıştır. Her iki kanat altlarında kanatların kenarlarındaki iki sıra siyah nokta karakteristiktir. Dişiler diğer tüm kelebeklerde olduğu gibi yumurtalarını yaprakların üzerine bırakır. Yumurtadan çıkan tırtıl ilk üç evresini yapraklarla beslenerek geçirir ve üçüncü evrede ölü numarası yapar. Arka tarafından salgıladığı şekerli sıvı nedeniyle karıncalar tarafından karınca yuvasına taşınan tırtıl burada farkettirmeden karınca larvalarını yemeye başlar. Proteince zengin bir besinle beslenir ve toprağın altında düşmanlarından da korunmuş olur. 20 Haziran 2018 tarihindeki yapmış olduğum gözlemde (http://www.kelebekler.org/kayit/20-haziran-2018-kozlu-yolu-gozlemi) dişinin Origanum vulgare subsp. viridulum (İstanbul kekiği) bitkisinin tomurcuğundak taç yaprakların arasına yumurta bıraktığını gözlemledim, gözlem linkindeki detaylarda ve ekteki habitat/konak fotoğraflarında yumurtası mevcuttur. Yumurtayı görüntüleyebilmek için en dıştaki taç yaprağı biraz açmak zorunda kaldım. (Lokman Baş-20 Haziran 2018 Erbaa Kozlu Yolu Gözlem Kayıtları) Erkeklerde , kanatların siyah kenar çizgili üst yüzü derin mavidir. Mavi tonların kanatların bazal bölgesi ile sınırlı olduğu dişide, kirli siyah kenar bantları çok kalındır. Erkek ve dişide kanatların alt yüzü grimsi kahverengidir. Her iki kanat üzerinde silik gri beneklerden oluşan bir kenar bandı ve beyaz halkalı siyah beneklerden oluşan ve oldukça eğri bir hat çizen bir orta dış bandı bulunur. Genellikle 2000 metre civarında nemli çayırlar, orman kenarlarında yaşarlar.

Türkiye Dağılımı Ali DEMİRSOY Listesi: G. (M.) arion arion (Linnaeus. 1758): Ağrı, Amasya, Artvin, Bitlis, Bolu, Bursa, Erzincan, Erzurum, Gümüşhane, İstanbul, Kars, Muş, Tunceli, Van, Bayburt. Ardahan, Iğdır + Lokman Baş-Gökhan Sözal: Tokat (Erbaa)

Büyük Korubeni (Phengaris arion) kelebeğinin İngiltere'de Yok Olduktan Sonra Yeniden Var Oluşuyla İlgili Bir Araştırma Sonucu

Bu araştırma sonucunda P. arion'un karıncalarlar ile (Myrmica türleri) ve diğer canlı türleri olan ilişkisi tespit edilmiştir.

19. yüzyılın sonlarına doğru İngiltere'nin güneyinde, Büyük Korubeni kelebeğinin (Phengaris arion (Lepidoptera: Lycaenidae)) popülasyonlarında ciddi bir azalma rapor edilmiş, daha sonra bu durum kötü hava koşullarına bağlanmıştır. 20. yüzyılın ortalarına gelindiğinde ise, İngiltere'nin güney kesimlerinde bu göz alıcı tür, yaklaşık 30 koloni ile sınırlı kalmıştır. 1974 yılında yalnızca bir veya iki koloni kalmış ve 1950'de 100.000 olarak hesaplanan ergin birey popülasyonu ortalama 20 yıl içerisinde 250 bireye kadar düşmüştür. Arka arkaya iki sıcak ve kurak üreme sezonunun ardından, 1979 yılında İngiltere'de türün nesli tükenmiştir, Türün oldukça güzel ve dikkat çekici olması ve toplayıcılar tarafından özellikle aranması, ölçüsüz toplama faaliyetlerinin en azından uzun vadede türün bozulan iklim koşullan karşısında zayıflamasına ve dolayısıyla azalmasına sebep olduğu yönündeki varsayımlar gündeme getirmiştir. 1930'larda türü ve habitatını koruma adına, gerek toplayıcılar gerekse yerli çiftlik hayvanlarına karşı önlem amaçlı kurulan bir koruma alanına rağmen bu azalış devam etmiştir.

Belli ki, zaman içerisinde habitat değişmiş, hatta bu değişim Büyük Korubeni kelebeğinin tırtıllarının erken larva evresindeki konak bitkisi olan yabani kekik (Thymus praecox) popülasyonlarının da azalmasına sebep olmuştur. Otlayan tavşanların hastalık sonucu ortamdan kaybı, ayrıca sığır ve koyunların koruma alanından uzaklaştırmasına bağlı olarak kısa boylu çayırlık alan, yerini çalımsı vejetasyona bırakmıştır. Kekik azalışı durdurulmasına rağmen, İngiltere'de bu kelebekler yok olma sınırına kadar gelmiştir.

Büyük Korubeni kelebeğinin Avrupa kıtasından İngiltere’ye yeniden aşılanmasına yönelik çalışmalar çok daha kompleks bir hikâyeyi gözler önüne sermiştir. İngiltere'deki ve Avrupa kıtasındaki P. Arion kelebeğin larvası Myrmica türlerine ait kırmızı karıncaların kolonilerinde zorunlu avcılardır. Kelebek larvaları, bir Myrmica yuvasına girerek oradaki karınca larvalarıyla beslenmek durumundadır Benzer avcı davranışı ve/veya beslenme amaçlı karıncalan onların kendi yavrularıymış gibi kandırma davranışı, tüm dünya genelinde çoğu Lycaenidae üyesinin doğal yaşamı gereği sahip olduğu özelliklerdir. Larva evresinde beslenilen konak bitki üzerine bırakıldıktan sonra yumurtadan çıkan P. arion kelebek tırtılı, dördüncü ve son deri değiştirme evresine kadar, Ağustos gibi, kekik çiçekleriyle beslenir. Günbatımında tırtıl, kendisini konak bitkiden yere atarak hareketsiz bir şekilde bir Myrmica karıncasının kendisini bulmasını bekler. İşçi karınca uzunca bir süre, muhtemelen bir saatten daha fazla, larvayla meşgul olur ve bu süre zarfında tırtılın dorsal balözü bezlerinden salgılanan şekerle beslenir. Bir müddet sonra tırtıl şişer ve kendisiyle meşgul karıncayı kaçak bir karınca yavrusuyla ilgilendiğine ikna etmeye yönelik bir pozisyon sergiledikten sonra, karınca tarafından yuvaya taşınır. Bu evreye kadar tırtılın ergin öncesi gelişimi üstü kapalı bir şekilde devam ederken, yuvada karınca yavrularıyla beslenmeye başlar ve takip eden yılın yaz başlangıcında pupa evresine geçene kadar yaklaşık 9-10 ay gelişimini bu şekilde sürdürür. Başarılı bir pupa evresine geçiş için, tırtılın ortalama 230 karınca yavrusuna ihtiyacı vardır. Görünen o ki, tırtıl yuva içerisinde bir takım dış kimyasallar salgılayarak diğer karınca yavrularını taklit etmek suretiyle avlanmaktan kurtulmakta, hatta muhtemelen kraliçe arınınkine benzer sesler çıkararak koloni içerisinde özel bir ilgiye de maruz kalmaktadır. Ergin kelebek yazın pupadan çıkar ve karıncalar bu davetsiz misafiri fark etmeden önce hızlıca yuvadan uzaklaşır.

Karınca kolonisine kendisini kabullendirme ve aralarına karışma bu kelebeğin yaşam hikâyesinin en kritik dönemini oluşturur. Bu karmaşık sistem, "doğru" karıncanın, Myrmica sabuleti ortamda bulunmasını gerektirir ki, bu da sırasıyla kısa boylu çayırlıklara ve bununla ilişkili uygun mikroklimatik şartlara bağlıdır. Uzun boylu otlar daha serin olan toprağa yakın kesimlerde farklı bir mikroiklime yol açar, dolayısıyla bu koşulları tercih eden diğer Myrmica türlerine davetiye çıkarır: örneğin M. sabuleti yerine geçen Myrmica scabrinodes gibi. Her ne kadar tırtıllar herhangi bir Myrmica türü ile bağlantı kurmada ayrım gözetmese de esasen hayatta kalma buna bağlı olarak önemli ölçüde değişmektedir: M. sabuleti ile hayatta kalma oranı yaklaşık % 15'lerde iken, M. scabrinodes ile bu oran dramatik bir şekilde azalarak % 2'den daha az bir başarı oranıyla sonuçlanmaktadır. P. arion populasyonlarının başarılı bir şekilde devamı için, en az % 50'den fazla bireyin karıncalar tarafından yuvaya taşınma işleminin M. sabuleti ile gerçekleşmesi gerekir.

Hayatta kalmayı etkileyen diğer faktörler ise; karınca kolonisinde kanatlı kraliçelerin olmamasına, tırtılın beslenme ihtiyacını karşılamak üzere larva verecek en az 400 kadar iyi beslenmiş işçilerin varlığına ve konağı olan kekik bitkisinin üzerinden 2 m'yi aşmayacak bir yükseklikten düşmesine bağlıdır. M. sabuleti tarafından hızla koloniler kurulan yuvalar yeni yakılmış çayırlıklarla yakın ilişkili alanlardır.

Yuvalar, kurucu kraliçenin gelişimiyle ilişkili olarak çok yaşlı olmamalıdır: Buradaki problem şudur: yuvada çok sayıda kanatlı kraliçenin bulunuşu tırtılın hataya düşmesine ve bu yüzden işçi karıncaların saldırısına uğrayarak yenmesine yol açabilir.

Şimdi ilişkilerdeki karmaşıklığı anladığımıza göre, tavşanların ve diğer otlayan hayvanların olmadığı esasen iyi niyetli oluşturulan koruma alanlarının, ortamdaki baskın karınca türünün değişmesiyle sonuçlanan vejetasyon ve mikrohabitat değişikliklerine yol açtığını ve buna bağlı olarak da kelebeğin kompleks ilişki ağında zarara sebep olduğunu görebiliriz. Daha geniş bir ölçekte iklim değişikliğinin rolü olsa da, aşırı toplama bu olaydan sorumlu değildir. Şimdi, İsveç kaynaklı beş populasyon, aynı zamanda P. arion kelebeğin başarılı populasyonlarının devamını sağlayacak olan M. sabuleti için uygun koşullara sahip habitatlara aşılanmıştır. İlginçtir ki, aynı habitattaki diğer nadir böcek türleri de bu bilinçli mücadeleye olumlu yanıt vermişlerdir. Bu da, P. arion kelebeğinin ortamda şemsiye rolü üstlendiğini düşündürmektedir.


Kaynak:

Candan, SELAMİ; KOÇ, Hasan; GÖK, Ali. BÖCEKLER: Entomolojinin Ana Hatları/The Insects: An Outline of Entomology. 2012.

Görüldüğü Aylar: 
Koruma Statüsü: 
Kanat Altı Renkleri: 
Kanat Üstü Renkleri: 
Nesil Sayısı: 
1 nesil